Savat Nedir? Savatlı Gümüş İşlemesi, Ayarı ve Bugünkü Gümüş Değeri

Savat, gümüş eşyanın yüzeyine çelik uçlu kalemle açılan ince kanallara kurşun, gümüş, bakır ve kükürtten yapılan siyah bir karışımın doldurulup ısıyla sabitlendiği süsleme işidir; bu işlemeyle yapılan ürünlere savatlı gümüş denir. Türk Patent ve Marka Kurumu'nun 242 numaralı tescilinde savatın kelime kökü Arapça "kara" anlamına gelen "esvad" olarak verilir. Savatlı gümüşün madensel değeri içindeki gümüşten gelir: bugün gram gümüş satışta 88,65 ₺, bozdururken 81,26 ₺.

Savat Nasıl Yapılır?

Coğrafi işaret tescilinde Van Savatlı Gümüş İşlemesi dört aşamalı bir iş olarak anlatılır: savatın hazırlanması, gümüş yüzeyin hazırlanması, savatın işlenmesi, tesviye ve cila.

1. Savatın hazırlanması: Tescile göre savat dört ölçü bakır, dört ölçü kurşun, bir ölçü gümüş ve yeterince kükürdün karıştırılmasıyla elde edilir. Usta karışımı ulaşmak istediği tona göre ayarlar.
2. Yüzeyin hazırlanması: Motif önce gümüş üzerine kalemle çizilir, sonra çelik uçlu kılcal kalemlerle ince kanallar açılır.
3. Savatın işlenmesi: Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın anlatımına göre toz hâline getirilen savat kanallara serpilir ya da boraksla çamur gibi yapılıp sıvanır; ısıtılınca eriyip boşluklara işler.
4. Tesviye ve cila: Soğuyan yüzey düzeltilir ve cilalanır; siyah çizgiler beyaz gümüşün üzerinde belirgin kalır.

Savat, gümüş tellerle yapılan telkari ve gümüş telle örülen kazaziye işlerinden farklıdır: savatta desen gümüşün yüzeyine kazınır ve siyah dolguyla görünür kılınır.

Van Savatlı Gümüş İşlemesi Tescili

Van Savatlı Gümüş İşlemesi, Van Ticaret ve Sanayi Odası adına 23 Kasım 2017'de 242 numarayla menşe adı olarak tescil edildi; coğrafi sınırı Van ilidir. Tescilde savatlı gümüş işlemesinde kullanılan gümüşün 900 ayardan aşağı olmaması, ideal değerin ise 950 ayar olduğu yazılıdır. Gerekçe olarak düşük ayarlı gümüşün çabuk karardığı ve içindeki fazla bakır nedeniyle kızardığı, bunun da savatı örttüğü belirtilir.

Tescil belgesi, tarihî kaynaklara dayanarak Osmanlı döneminde 900 ayar gümüşe tuğra vurma yetkisinin İstanbul dışında Van ve Diyarbakır'daki savat ustalarına verildiğini ve Birinci Dünya Savaşı öncesinde Van'da 120 dükkânda 400 dolayında savat ustası ve kalfası bulunduğunu aktarır. Savatın tütün tabakası, sigara ağızlığı, kemer, tesbih, muskalık ve takılarda kullanıldığını da sayar.

Savatlı Gümüşün Değeri Nasıl Hesaplanır?

Savatlı bir ürünün madensel değeri, ağırlığı ve gümüşün ayarıyla bulunur. Savat dolgusu toplam ağırlığın küçük bir kısmıdır ve içindeki gümüş oranı düşüktür; bu yüzden hesapta gümüş gövde esas alınır. Aşağıdaki tablo 950 ve 900 ayar gümüşün işçiliksiz değerini gösterir ve sayfa açıkken canlı güncellenir.

Savat el emeğiyle yapıldığı için mağaza fiyatının büyük kısmı işçiliktir; kuyumcu bozdururken bu emeği değil, yalnız içindeki gümüşü öder. Bugün gram gümüşte alış ile satış arasındaki fark satış fiyatının %8,34 kadarıdır. Gümüş ayarlarının anlamı gümüş ayarları yazısında.

Savatlı Gümüş Alırken

• Ayarı sorun ve faturaya yazdırın. Tescile göre savat işi için gümüş en az 900 ayar olmalıdır.
• Gramı tartıda görün. Tabaka, kutu ve kemer gibi büyük parçalarda gram fiyatı toplamı doğrudan etkiler.
• İşçiliği ayrı konuşun. El işi savatlı ürünlerde fiyatın ne kadarının gümüş, ne kadarının emek olduğunu bilmek bozdurma kaybını baştan gösterir.
• Gümüş olduğundan emin olun. Gümüş görünen her eşya gümüş değildir; kontrol yolları gümüş nasıl anlaşılır yazısında.

Sık Sorulan Sorular

Savatlı Gümüş Hangi Ayarda Yapılır?

Van Savatlı Gümüş İşlemesi tescilinde gümüşün 900 ayardan aşağı olmaması gerektiği, ideal değerin 950 ayar olduğu yazılıdır. Yüksek ayarda gümüşün beyazlığı korunur ve siyah savat çizgileri daha belirgin görünür.

Savattaki Siyah Renk Boya Mıdır?

Hayır. Siyah renk, kurşun, gümüş, bakır ve kükürtten hazırlanan savat karışımından gelir. Karışım kanallara doldurulup ısıyla eritilir; yüzeye sürülen bir boya değildir.

Savatlı Gümüş Nasıl Temizlenir?

Siyah dolgunun aşınmaması için sert fırça ve aşındırıcı macunlardan kaçınılır; yumuşak bezle silmek yeterlidir. Kararan gümüşün temizliği için genel yöntemler gümüş nasıl temizlenir yazısında, değerli parçalar için kuyumcuya danışmak en güvenlisidir.

Savatlı Gümüş Bozdurulunca Ne Eder?

Kuyumcu ürünü tartar, ayarını ölçer ve içindeki gümüşü kendi alış fiyatından öder; işçilik geri gelmez. Kırık ya da eski parçaların değerlendirilmesi hurda gümüş yazısında.